TCMB, “2025 Yılı Hizmet Fiyatlarına Yakın Mercek: Alt Kalemler Ne Anlatıyor?” başlıklı blog yazısında 2025 hizmet enflasyonunun yüksek seyrinde eğitim ve kira yanında mahallî nitelikli ve rekabetin görece sonlu olduğu kalemlerin öne çıktığı tahlil edildi.
Analizde, şu değerlendirmeler yer aldı:
Tüketici enflasyonu 2025 yılını yüzde 30,9 ile tamamladı. Bu periyotta mal enflasyonu yüzde 25 olurken, hizmet enflasyonu yüzde 44 ile yüksek seyretti. Bu yazıda, 2025 yılında tüketici fiyat endeksi (TÜFE) içinde en yüksek fiyat artışı gösteren hizmet alt kalemlerini inceliyor ve bu kalemlerde enflasyonun neden görece yüksek seyrettiğini ele alıyoruz.
Beşli seviyedeki fiyat endekslerinin 2025 yılı artışları sıralandığında, en yüksek fiyat artışı gösteren birinci 30 kalemin 19’unun hizmet kümesinde yer aldığı görülüyor. Hizmet tarafında üç küme öne çıkıyor: (i) eğitim, (ii) kira ve (iii) mahallî nitelikli ve rekabetin görece sonlu olduğu hizmet kalemleri.
Eğitim Hizmetleri
2025 yılında en yüksek artış gösteren kalemler ortasında eğitim hizmetleri birinci sırada yer alıyor. Daha uzun bir vadede bakıldığında, örneğin 2019 sonuna kıyasla tüketici fiyatları yaklaşık 8 kat artarken eğitim hizmetleri kalemi 10 kat artmış durumda. Bu periyotta bilhassa üniversite fiyatlarının 15,1 kat ile endeks içinde en yüksek artış gösteren dördüncü alt kalem olması dikkat çekiyor.
Eğitim fiyatlarında kaydedilen artışlarda, yönetmeliklere bağlı geçmiş enflasyona endeksleme düzeneklerinin rolü de besbelli oldu. Örneğin, Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği yakın periyoda kadar 12 aylık ortalama tüketici ve yurt içi üretici fiyat artışlarını temel alan; fiilen son 24 ayın tesirini içeren bir çerçeve sunuyordu. 5 Eylül 2025 tarihinde yapılan düzenleme ile cari yıla ilişkin yıl sonu fiyat artışına dayalı; son 12 ayın tesirini yansıtan bir değişikliğe gidildi.
Eski çerçevede, iktisattaki beklenmedik gelişmelerin fiyatlara yansıması daha uzun bir vakte yayılıyordu. Enflasyonun yükseliş sürecinde fiyatını süratli biçimde uyarlayamayan kurumlar dezavantajlı duruma düşüyordu. Öte yandan şokların tesiri zayıfladığında, fiyat ayarlamaları geçmiş 24 ayın tesirini içeren yüksek enflasyona endekslendiği için dezenflasyonun suratı yavaş seyrediyordu. Bu açıdan, son düzenleme değişikliğini endeksleme sistemini görece zayıflatarak dezenflasyon sürecini destekleyecek bir adım olarak okumak mümkün.
Kiralar
Hizmet enflasyonunda yüksek seyriyle öne çıkan bir öteki kalem kiralar. Sarsıntı, kentsel dönüşüm, demografik ögeler, kira artış sınırlaması ve mukavelelerin çoğunlukla yılda bir kere geçmiş enflasyona endekslenerek yenilenmesi üzere konut bölümüne has etkenler, kira enflasyonunun ataletini artırıyor.
Bu çerçevede, para siyasetinin konut piyasasına transferi gecikmeli gerçekleşebiliyor. Arz istikametli siyasetlerin (kentsel dönüşüm, toplumsal konut projeleri vb.) tesiri orta-uzun vadede ortaya çıktığından, kira enflasyonunun yavaşlamakla birlikte öbür hizmet kalemlerine kıyasla bir müddet daha ayrışması mümkün.
Ayrıca, kira ve eğitim üzere hizmetlerin enflasyon üzerindeki tesiri, tüketim hissesi üzerinden oluşan direkt katkıyla hudutlu değil. Bu bölümlerdeki fiyatlamalar, hanehalklarının bütçesi kanalıyla da enflasyon üzerinde ikincil tesirler doğurabilme potansiyeline sahip. Patronlar ve kendi hesabına çalışanlar eserlerinin ya da sundukları hizmetlerin fiyatlarını belirlemede, çalışanlar ise fiyat taleplerinde, kendi bütçelerinde ilgili ödemelerdeki artışları dikkate alabiliyor.
Yerel ve Rekabeti Hudutlu Hizmet Kalemleri
Üçüncü küme ise, rekabetin görece hudutlu olduğu lokal nitelikli hizmet kalemleri (berber/kuaför, gündelikçi, veteriner hizmetleri, kuru temizleme, ayakkabı tamiri vb.) ile ulaştırmaya yönelik yönetilen-yönlendirilen kalemlerden (vapur fiyatları, taksi, otobüs ile kent içi yolcu nakliyeciliği ve demiryolu ile yolcu taşımacılığı) oluşmakta. ([1] Nakliyeciliğe yönelik kalemlerin birinci sıralarda yer alması, birinci olarak akaryakıt maliyetlerinin tesirini düşündürmekte. Lakin, 2025 yılında akaryakıt fiyatlarındaki artışın yüzde 21,5 olması, maliyet kanalından fazla başka ögelerin da rolü olabileceğini gösteriyor.)
Bu ulaştırma kalemlerinin ortak özelliği yeniden mahallî nitelikte olmaları ve fiyatlama sürecinin lokal idarelerce idari yahut yarı-idari kararlar aracılığıyla şekillenmesi.
Bu hizmetlerin değerli bir kısmı emek ağır ve fiyatları direkt hizmeti üreten kişinin gelirini oluşturuyor. Bu bakımdan, bu usul hizmetlerde faaliyet gösterenler için satın alma gücündeki aşınmayı telafi etme uğraşı ya da kişinin gelir ve enflasyon beklentisi değerli. Bu kalemlerde ünite vakitte sunulan hizmet kapasitesi sonlu olduğundan otomasyon yahut verimlilik artışıyla ünite maliyeti azaltmak birden fazla vakit güç. Bu hizmetler il/ilçe/mahalle ölçeğinde sunuluyor ve kimi vakit ferdî bağlantılara de dayalı (mahalle berberi gibi) olabiliyor. Kent içi ulaştırma hizmetleri üzere alanlarda tüketici talebi, fiyat artışlarına karşın devam edebiliyor. Bu çeşit mahallî hizmetlerde tüketicinin ikame imkanlarının sonlu olmasına da bağlı olarak, fiyat rekabeti düşük kalabiliyor. Bu özellikler, hizmeti arz edenlerin fiyatlama gücünü artırarak hizmet enflasyonunun mal enflasyonuna kıyasla daha kalıcı bir seyir izlemesine neden oluyor.
İzleyen kısımda, kelamı edilen hizmet kalemlerinin tüketici enflasyonuna katkısını hesaplıyoruz. Kelam konusu üç kümenin tüketici enflasyonuna katkısı 11,3 puan ile Mayıs-Haziran 2024 periyodunda doruğa ulaşıyor.
2025 yılı sonu prestijiyle bu katkı 7,8 puana gerilemiş olsa da hala yüksek. Yıl sonu prestijiyle kira, eğitim ve yerel/rekabeti görece hudutlu hizmet kalemlerinin enflasyona katkısı sırasıyla 4,2, 1,5 ve 2,1 puan seviyesinde. İncelenen hizmet kalemleri tüketici enflasyonunun yaklaşık dörtte birini oluşturuyor.
Enflasyona katkısı yüksek
Ayrıca, tüketici enflasyonundaki gerilemeye karşın bu üç kümenin enflasyona katkısı 2025 yılı boyunca yüksek seyrederek dezenflasyon sürecinde değerli bir katılığa neden oluyor. 2025 yılında bilhassa yerel/rekabeti görece sonlu hizmet kalemlerinin enflasyona katkısı tıpkı kalmış. Hakikaten, bu devirde kira ve eğitim enflasyonları sırasıyla 44 ve 25 puan gerilerken, yerel/rekabeti görece sonlu hizmet kalemlerinin enflasyonundaki düşüş 2 puan ile hudutlu.
Sonuç olarak, 2025 yılında hizmet enflasyonunun yüksek seyrinde eğitim ve kira yanında lokal nitelikli ve rekabetin görece sonlu olduğu kalemler öne çıkıyor. Eğitimde yapılan son düzenleme değişikliğinin, geçmiş enflasyona endeksleme düzeneğini görece zayıflatarak dezenflasyon sürecini desteklemesini bekliyoruz. Kira tarafında ise gerek mevsim tesirlerinden arındırılmış bilgiler gerekse kiralara yönelik öncü göstergeler, ana eğilimin aşağı taraflı olduğuna işaret ediyor. Buna rağmen, kent içi nakliyecilik, berber/kuaför, gündelikçi ve kuru temizleme üzere lokal ve rekabeti görece sonlu hizmet kalemlerinde gözlenen fiyat artışları; maliyet ve talep ögelerine ek olarak gelir beklentileri, piyasa yapısı ve fiyatlama davranışlarıyla ilişkilendirilebilecek katılıklar barındırabiliyor. Bu katılıklar, enflasyonun seyrini etkileyerek dezenflasyon sürecini zorlaştıran ögeler ortasında yer alıyor.