Son devirde kredi ya da kredi kartı başvurusu yapan birçok kişi, kredi notu güzel olmasına karşın bankalardan olumsuz karşılık alıyor. Bilhassa banka hesaplarında sanal bahis siteleriyle bağlı süreçler yahut kaynağı net olmayan para transferleri bulunan müşteriler için kredi muslukları giderek kapanıyor. Bankalar artık yalnızca kredi notuna değil, müracaat sahibinin son aylardaki para trafiğine de detaylı formda bakıyor. Bankacılık bölümünde “davranışsal risk analizi” olarak isimlendirilen bu yolla, müşterinin hesabına giren ve çıkan paranın nizamı inceleniyor.
Düzenli maaş girişi, fatura ödemeleri ve standart harcamalar “normal finansal davranış” olarak değerlendirilirken; sık sık yapılan açıklamasız transferler, birdenbire yükselen para giriş-çıkışları yahut bahis ve oyun sitelerine giden ödemeler riskli kabul ediliyor. Bu tıp süreçler, kredi geri ödeme kapasitesi açısından bankalar için kıymetli bir ikaz sinyali sayılıyor.
KARA LİSTEYE GİRİYOR
Bankalar bu incelemeyi büyük ölçüde otomatik sistemler üzerinden yapıyor. Kara para aklama ve finansal cürümlerle gayret kapsamında kullanılan AML (Anti-Money Laundering) yazılımları, müşterinin hesap hareketlerini geçmiş periyotlarla karşılaştırıyor. Üst seviye yapay zeka uygulamaları da bu kontrolün bir kesimini oluşturuyor. Olağan dışı süreç tespit edildiğinde müşteri, bankanın iç sistemlerinde “yüksek riskli” olarak işaretlenebiliyor. Bu işaretleme, ilerleyen periyotta kredi ve kredi kartı müracaatlarının reddedilmesine yol açabiliyor.
PARA TRAFİĞİ İNCELENİYOR
Özel bir bankanın İstanbul’daki şube müdürü, kredi değerlendirme süreçlerinin eskisine nazaran çok daha sıkı hale geldiğini belirterek şunları söylüyor: Evvelden kredi notu yüksek olan bir müşteriye kredi vermek daha kolaydı. Artık ise hesabın nasıl kullanıldığına bakıyoruz. Bahis sitelerine sistemli para çıkışı olan ya da sık sık farklı şahıslardan para alıp gönderen bir müşteri, gelir düzeyi güzel olsa bile riskli kabul edilebiliyor. Bu, şube müdürünün ferdî kararı değil; sistemin ürettiği risk skorunun bir sonucu.
Uzmanlara nazaran bu yaklaşımın ardında hem yasal yükümlülükler hem de bankaların artan temkinliliği bulunuyor. Türkiye’de bankalar, Merkez Bankası Risk Merkezi ve Kredi Kayıt Ofisi (KKB) üzerinden kredi geçmişini takip ederken, kendi iç kontrol ve ahenk üniteleri aracılığıyla da hesap hareketlerini daima izliyor. Kuşkulu süreçler tespit edildiğinde, bankalar bunları ilgili finansal istihbarat ünitelerine bildirmekle yükümlü.
YAPAY ZEKA DAYANAĞIYLA HESAPLAR İNCELENİYOR
Bankacılıkta davranış temelli risk tahliline dikkat çeken Marmara Üniversitesi Öğretim Üyesi ve İsimli Bilişim Uzmanı Prof. Dr. Ali Murat Kırık “Kredi notu yüksek olan bireyler dahi, hesap kullanım biçimleri sebebiyle kredi yahut kredi kartı müracaatlarında olumsuz sonuçla karşılaşabiliyor. Sistemli gelir, öngörülebilir harcamalar ve dengeli para akışı düşük riskli kabul edilirken, gelirle uyumsuz harcamalar ve riskli olarak sınıflandırılan bölümlerle temas, kredi değerlendirmesinde dezavantaj oluşturuyor” dedi.
NE KADAR DEĞİL NASIL KAZANDIĞINA BAKILIYOR
Teknolojinin gelişmesiyle birlikte bu süreçler daha da hızlandı. Yapay zeka ve büyük bilgi tahlili sayesinde bankalar, müşterilerin finansal alışkanlıklarını ayrıntılı biçimde modelleyebiliyor. “Gelirle uyumsuz harcama”, “düzensiz para trafiği” yahut “riskli bölümlerle temas” üzere ögeler otomatik olarak puanlanıyor. Ortaya çıkan risk skoru, kredi müracaatının sonucunu direkt etkiliyor. Bankacılık kaynakları, bilhassa sanal bahis ve gibisi faaliyetlerin kredi değerlendirmesinde olumsuz bir faktör olarak öne çıktığını vurguluyor. Bu çeşit harcamalar, tertipli ve sürdürülebilir gelir yapısıyla örtüşmeyen bir finansal davranış olarak kabul ediliyor. Bu nedenle birçok kişi, farkında olmadan yaptığı hesap hareketleri nedeniyle bankaların “kredi verilemez” listesine girebiliyor.